History

26 pages
218 views

(pdf red.) Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Dąbrowy Górniczej-Łośnia i innych stanowisk archeologicznych związanych z metalurgią srebra i ołowiu – wybrane zagadnienia. Ceramika i szkło w archeologii i konserwacji S. Siemian

of 26
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
In the areas of the present frontier between Upper Silesia (Górny Śląsk) and Little Poland (Małopolska) in remote geological eras, mainly in the Triassic period, an enrichment of geological layers with metal compounds such as lead and silver ores
Transcript
  261 Ceramika i szkło w archeologii i konserwacjiS. Siemianowska, P. Rzeźnik, K. Chrzan (red.), Wrocław 2017s. 261-285 Dariusz Rozmus, Aldona Garbacz-Klempka Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Dąbrowy Górniczej-Łośnia i innych stanowisk archeologicznych związanych z metalurgią srebra i ołowiu – wybrane zagadnienia Uwagi wstępne Przedmiotem tego artykułu będą wybrane aspekty badań nad pochodzącą z XI-XII w. ceramiką szkliwioną (polewaną) ze stanowiska nr 8 w Dąbrowie Górniczej-Łośniu 1 . Przede wszystkim skoncentrujemy się na dwóch zagadnie-niach dotychczas jeszcze nie poruszanych przez badaczy.Przedstawione zostaną analizy śladów na dyszach, które wiążą się ze sposo- bem pozyskania ołowiu podczas procesu jego wytopu, a także z możliwością topienia tlenku ołowiu – glejty, w celu uzyskania płynnego surowca do szkliwie-nia naczyń. Dysze są bardzo liczną grupą zabytków na stanowiskach hutniczych związanych z wytopem ołowiu. Możemy je zaklasyfikować do grupy tzw. „cera-miki przemysłowej” 2 . W niektórych naczyniach mogła też być przez „moment”  przetrzymywana gorąca „pasta” złożona z substancji służących jako szkliwo  pokrywające ścianki ceramiki naczyniowej. Tlenkowe związki ołowiu, zwłasz-cza glejta – PbO i minia – Pb 2 O 3  obok potażu i soli są doskonałymi topnikami, które razem z kwarcem tworzą podstawowe składniki glazur (Lelek 2004, 38 i n.). Szkliwo ołowiowe przetrwało do czasów współczesnych w garncarstwie ludowym (Fryś-Pietraszkowa 1988, 99).Kolejnym zagadnieniem poruszonym w tym artykule, dotychczas nie-uwzględnianym w literaturze przedmiotu, będą rozważania na temat zaniku wczesnośredniowiecznych ośrodków szkliwienia naczyń na obszarach pograni- 1 Czasami w literaturze przedmiotu nazwa miejscowości pojawia się formie > Łosieniu, ale wedle usta-leń językoznawcy (Andrzeja Bańkowskiego), to forma Łośniu jest bardziej prawidłowa na zasadzie wrzesień > wrześniu a nie wrzesień > wrzesieniu.2 Kolejna grupa ceramiki, która jest związana z pracami hutniczymi to tygle oraz formy i łyżki odlewni-cze. Do kategorii ceramiki przemysłowej możemy zaliczyć również naczynia gratowe. Wspomniane powy-żej zabytki odnajdowane są tylko sporadycznie. Zagadnienia związane ze wspomnianą kategorią przedmiotów zostały już omówione przez D. Rozmusa (Rozmus 2014, 191-202).  262 Dariusz Rozmus, Aldona Garbacz-Klempka cza Górnego Śląska i Małopolski. Jak należy przypuszczać zaniknięcie tych ośrodków powiązane jest z gwałtownymi wydarzeniami natury politycznej, któ-rych zarys zostanie omówiony poniżej.Przedstawione w tym artykule zagadnienia reprezentują dwa całkowicie odle-gle zakresy zainteresowań. Jest to zabieg celowy, dzięki któremu można przed-stawić jak wielkie są jeszcze możliwości badawcze związane z wczesnośrednio-wieczną ceramiką szkliwioną z pogranicza obecnego Górnego Śląska i Małopolski. Ceramika szkliwiona z pogranicza śląsko-małopolskiego – stan badań Zaprezentowana w artykule ceramika naczyniowa służy zobrazowaniu  bogactwa ornamentyki i kolorystyki naczyń z Łośnia (por. ryc. 1: 4, 5, ryc. 2, ryc. 3). Ceramika szkliwiona pojawiła się na obszarze pogranicza obecnego Górnego Śląska i Małopolski przede wszystkim na stanowiskach związanych z wczesnośredniowiecznym wytopem ołowiu lub handlem tym surowcem (Siewierz), których początek możemy wyznaczyć na drugą połowę XI w. Powstanie całego szeregu stanowisk archeologicznych o charakterze hutniczym, na których w mniejszym lub większym natężeniu odkrywamy ceramikę szkli-wioną, możliwe było dzięki zalegającym płytko lub powierzchniowo, złożom rud ołowiu zawierającym domieszkę związków srebra. Te właśnie rudy, w posta-ci przede wszystkim galeny (PbS), były podstawą do wytopu ołowiu i pozyski-wania srebra. W chwili obecnej na omawianym obszarze po wiekach eksploatacji pozostały tylko złoża zalegające kilkaset metrów po ziemią 3 , w sposób oczywisty niedo-stępne górnikom w XI i XII w. Podejrzewa się, że wykorzystywano również w mniejszym zakresie rudę węglanową ołowiu w postaci cerusytu PbCO 3 .  Najprawdopodobniej na niektórych z tych stanowisk produkowana była cerami-ka szkliwiona. Dotychczas nie odkryto na omawianym obszarze pieca garncarskiego funk-cjonującego w okresie istnienia wczesnośredniowiecznych osad hutniczych. Oznacza to, że na osadę produkcyjną np. w Dąbrowie Górniczej-Łośniu dostar-czono wykonane najprawdopodobniej w innych miejscach gotowe naczynia w celu ich ozdobienia przy pomocy kolorowej polewy. Uprawnione jest zatem stwierdzenie, że wraz z zespołami piecowisk hutniczych służących wytopowi ołowiu, istniały przynajmniej w niektórych miejscach ośrodki szkliwienia cera-miki. W tym wypadku zgodzić się trzeba z sugestią J. Pierzaka (opartą zresztą na 3 W ciągu kilku następnych lat (od 2014 r. licząc) planowane jest zamknięcie ostatniej kopalni ołowiu  pod Olkuszem. Może to oznaczać zakończenie niezwykle długiego okresu eksploatacji rud cynku i ołowiu na tym obszarze. Nie można zapomnieć, że dzięki tej gałęzi przemysłu opartej na pozyskaniu ołowiu, srebra (a później i cynku) kwitły ekonomicznie regiony w miejscach wydobycia a w skali makro cała Rzeczypo-spolita (I, II, i III ewentualnie IV) bogaciła się. Nadzieje budzi planowane otwarcie kopalni cynku i ołowiu w powiecie zawierciańskim.  263 Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Dąbrowy Górniczej-Łośnia Ryc. 1. Ceramika z Dąbrowy Górniczej–Łośnia. 1, 2, 3 – dysze ; 4, 5 – ceramika, 6 – fragment wyszklonej ścianki  pieca (fot. P. Kolasa).  264 Dariusz Rozmus, Aldona Garbacz-Klempka wcześniejszych publikacjach D. Rozmusa, B. Szmoniewskiego i J. Rosia), że mamy do czynienia z całym ośrodkiem szkliwienia naczyń (Pierzak 2009, 155-164). Inaczej mówiąc, piec hutniczy wielokrotnego użytku mógł być wykorzy-stywany do różnych celów, w tym do szkliwienia ceramiki. Trudno w tej chwili szacować procentowy udział naczyń szkliwionych w stosunku do ogólnej liczby ceramiki naczyniowej. Wstępnie, na podstawie już przeanalizowanych obiektów można twierdzić, że może on osiągać 20-30 % całości pozyskanego w trakcie wykopalisk materiału zabytkowego. Badania tego zagadnienia muszą być jednak kontynuowane.Omówienie, kwestii związanych z wczesnośredniowiecznym wytopem srebra i ołowiu przedstawiono w szeregu publikacji (Rozmus, Roś 2000, 389-403, Rozmus, Bodnar 2004, 6-90, Rozmus 2004, 301-305, Karbowniczek, Suliga 2005, 135-143, Karbowniczek et al.  2006, 36-40; Rozmus, Szmoniewski 2008, 323-330; Rozmus 2009a, 45-55, Rozmus, Suliga 2012, 250-286, Rozmus 2013, 43-54, Suliga et al.  2013, 151-174). Znaczenie, odkrywanych w ciągu ostatnich dwudziestu lat stanowisk produkcyjnych, dla wczesnośredniowiecznej gospo-darki omówiono na międzynarodowej konferencji w Katowicach (  Argenti fosso-res et alii …, 2013). Wyniki własnych badań D. Rozmus przedstawił zbiorczo w publikacji poświęconej wczesnośredniowiecznemu zagłębiu hutnictwa srebra i ołowiu (Rozmus 2014).Szkliwiona ceramika na terenie Zagłębia Dąbrowskiego po raz pierwszy została przedstawiona w kontekście badanego w latach 30–tych ubiegłego wieku cmentarzyska szkieletowego w Strzemieszycach Wielkich. Opracowanie tego stanowiska ukazało się blisko 30 lat po badaniach terenowych, w latach 60–tych ubiegłego wieku. Materiały zabytkowe znajdują się obecnie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu oraz w Muzeum Archeologicznym w Krakowie (cera-mika). Krakowska archeolog H. Zoll-Adamikowa, zgadzając się zasadniczo z sugestiami chronologicznymi badacza tego cmentarzyska J. Marciniaka, dato-wała cmentarzysko w Strzemieszycach Wielkich, najpierw na okres od połowy XI do początków XII w. (Zoll-Adamikowa 1966, 104-116), a kilka lat później  poszerzyła chronologię stanowiska, datując je od przełomu X i XI do drugiej  połowy XII w. (Zoll–Adamikowa 1971, 81-108). Po powojennych odkryciach w Łośniu i Strzemieszycach, piszący te słowa skłaniają się do przyjęcia chrono-logii omawianego cmentarzyska na okres, od połowy XI w. do drugiej połowy XII w. (czyli tak jak datowała to cmentarzysko H. Zoll-Adamikowa w 1966 r.). Warto tutaj dodać, że z Łośnia, do miejsca gdzie niegdyś znajdowało się cmenta-rzysko, jest w prostej linii od 3 do 4 km. Ceramika z tego cmentarzyska została słusznie uznana przez badacza stano-wiska za wyrób miejscowy (Marciniak 1960, 162). W jednym z grobów odnale-ziono doskonale zachowany cylindryczny garnek ozdobiony zielonkawo-brązo-  265 Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Dąbrowy Górniczej-Łośnia Ryc. 2. Ceramika z Dąbrowy Górniczej–Łośnia (fot. P. Kolasa).
Related Documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x