Biography

28 pages
200 views

OSMANLI–LEHİSTAN İLİŞKİLERİNDE SAVAŞ, DİPLOMASİ VE TİCARET

of 28
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
OSMANLI–LEHİSTAN İLİŞKİLERİNDE SAVAŞ, DİPLOMASİ VE TİCARET
Tags
Transcript
  Karadeniz Araştırmaları XIV/55 - Güz 2017 - s.225-252 Makale !nderim tari"i# 2$.0%.2017 &a'ına ka()l tari"i# 10.0$.2017 OSMANLI–LEHİSTAN İLİŞKİLERİNDE SAVAŞ, DİPLOMASİ VE TİCARET &ü*el +,K ∗   ÖZ altıkdan Karadenize )zanan sa"adaXIV. 'üz'ıldan iti(aren k)33et-le 3arlı4ını "issettiren e"istan Altın6rd)n)n (atı kanadının miras-ısı 6larak 864) A3r)9a tari"inde (ü'ük (ir r6l 6'namıştır.e"istan ile :smanlılar arasında !zellikle ;kra'na 3e <=lak > 64dan sınırla-rında "?kimi'et k)rma amalarında *iddi (ir reka(et 'aşanmıştır. @ki tara= (ir(irleri'le enellikle d64r)dan sa3aşı de4il d6la'lı araları k)llanmışlardır. ) (akımdan e"istanın :smanlı 96litikasında Ka-zaklar :smanlının e"istan 96litikasında ise Kırım anlı4ı temel )n-s)rlar 6larak 'er aldılar. :smanlılar ile e"istan arasında () si'asi re-ka(etin 'anı sıra "er türden ti*aret 3e teknik iş(irli4i de erekleş-miştir. ) iş(irli4i iki ülkenin Be696liti4inin 6rta'a ıkardı4ı z6r)nl)-l)k idi. :smanlı'a ta(i <=lak > 64dan 9renslikleri ile ()nlara sınır k6n)m)ndaki san*aklar e"istanın :smanlı ile ti*aretinde (ü'ük (ir 'er t)tm)şlardır. e"istan ilk d!nemlerden (eri () (!lelerden "er türlü emtia'ı it"al edi'6r 3e karşılı4ında kendi kı'metli taşlarını i"ra edi'6rd). Cede= ()nlar arasında idi. e"istan ile :smanlı arasındaki ti*aret antlaşmalarla k)rallara (a4lanmıştı. ) k)rallar arşi3 ka'ıtla-rından a'rıntıları'la taki9 edile(ilmektedir. Arşi3 ka'ıtlarında e" tü**arlarının =aali'et !sterdi4i şe"irler ti*arete k6n) 6lan ürünler "akkında (ililer edinile(ilmektedir. ) ti*aretin "ani k)rallara da-'andı4ını da 'ine arşi3 ka'ıtlarından !4rene(ili'6r)z. Araştırmamız-da :smanlı > e"istan ilişkilerinin si'asi - askerD niteli4ine kısa*a de-4indikten s6nra () arşi3 ka'ıtlarına da'anarak :smanlı ile e"istan arasındaki ti*ari ilişkilerin (6')tlarını de4erlendirme'i amalamak-ta'ız.  Anahtar Kelieler # :smanlı e"istan Kırım it3an'a Karadeniz i*aret <=lak 64dan 864) A3r)9a.  A!STRACT E6land F"i*" made its 9resen*e str6nl' =elt ar6)nd t"e area eten-din =r6m t"e alti* t6 t"e la*k Cea sin*e t"e 1Ht" *ent)r' 9la'ed a sini=i*ant r6le as t"e "eir 6= t"e est Fin 6= t"e G6lden 6rde in t"e "ist6r' 6= <astern <)r69e. A seri6)s *6m9etiti6n (etFeen t"e :tt6-mans and E6land Fas e9erien*ed es9e*iall' 6n t"e 9)r96se 6= esta(-lis"in d6minan*e 63er t"e ;kraine>M6lda3ia (6rders. Instead 6= ∗  Er6=. 8r. Cakar'a ni3ersitesi Jen <de(i'at Jakültesi ari" !lümü. :I8# 0000-0002-L21-1%$ '6zt)rkNsakar'a.ed).tr.  Yücel Öztürk 22 =i"tin dire*tl' aainst ea*" 6t"er t"e (6t" sides made )se 6= indi-re*t t66ls. In t"is reard 6ssa*ks at t"e :tt6man 96li*' 6= E6land and rimean "anate at t"e E6land 96li*' 6= t"e :tt6mans t66k 9la*e as essential elements. In s9ite 6= t"e 96liti*al *6m9etiti6n trade and te*"ni*al *669erati6n *6ntin)ed (etFeen t"e :tt6mans and E6land. "is *669erati6n Fas a ne*essit' re3ealed (' t"e e696liti*s 6= t"ese states. "e 9rin*i9alities 6= alla*"ia>M6lda3ia and t"e *ities l6*ated 6n t"e (6rders 9la'ed 3er' sini=i*ant r6le in t"e :tt6man trade Fit" E6land. E6land im96rted all kinds 6= 66ds =r6m t"is rei6n and in e*"ane e96rted 9re*i6)s st6nes sin*e earl' 9eri6ds. Oa*re Fas am6)n t"em. "e trade (etFeen E6land and :tt6mans Fas (6)nded (' stri*t r)les t"r6)" treaties. "6se r)les *an (e =6ll6Fed in detail =r6m ar*"i3al re*6rds. "ese re*6rds i3e in=6rmati6n a(6)t t"e *ities t"at E6lis" traders Fere a*ti3e. Jr6m t"ese re*6rds Fe *an als6 learn 6n F"i*" r)les t"is trade Fas (ased. In 6)r arti*le Fe intend t6 e3al)-ate t"e dimensi6ns 6= *6mmer*ial relati6ns (etFeen :tt6man and E6-land a=ter menti6nin (rie=l' t"e nat)re 6= t"e 96liti*al and militar' relati6ns (etFeen t"e (6t" states. Ke"#$r%& # :tt6man E6land rimea it")ania la*ksea rade al-la*"ia 64dan M6lda3ia <astern <)r69e. '(   T)r*i"e+Lehi&tan İli*ilerin%e Di-l$a&i .e Sa.a ürki'e>E6l6n'a ilişkilerinin akti= 3e sı*ak (ir niteli4e (ürünmesi E6l6n'a iin tali"siz (ir 6la' 6lan Varna Ca3aşı P1HHHQ ile erekleşmiştir. ) sa3aşta alı 6rd)larının resmi k)mandanlı4ı 3e temsili liderli4i e"istan kralı III. adislas 1  tara=ından 'ürütülü'6rd). ilindi4i üzere ürkler m)"are(e'i kazandılar. ) sa3aşta e"istan kralı 3e alı 6rd)larının lideri kral adis-las da "a'atını ka'(etti. ) "adise şü9"esiz ürkler 3e E6l6n'alılar iin i'i (ir (aşlanı teşkil etmemiştir. E6l6n'a kralı III. adislasın 1HH0 'ılında Ma*ar ta"tını da temsil etme-si'le (aşla'an 'eni sürete e"istanın resmi 6larak Ma*aristanın '!neti-mini de3ralmış 6lması Ma*aristan ile ilili "adiselere e"istanı müda"il kılmıştı PK6R6dzieB*z'k 2000#100Q. ilindi4i üzere ürklerle Ma*arlar ara-sında alkanlara "?kim 6lmak iin şiddetli 3e )z)n süreli (ir sa3aş 9eri'6-d) 'aşanmıştır. ürklerin <dirne'i =et"ederek alkanlara sarkması'la (aş-la'an () sürete alkanlı =e6dal 9rensliklerin arka 9landaki "amili4ini Ma-*arlar üstlenmiştir P8eletant 1L$#1$L-211Q. ir aşama s6nrasında risti-'anlık > @slam sa3aşı 6larak nitelendirile*ek 6lan () sa3aşların erek !zne-leriürkler 3e Ma*arlardı. 6menler )larlar &)nanlılar (aşlanı aşama-sında ürk "akimi'eti altına irmiş 3e ()na karşı k6'a*ak ü*ü kendilerin-de ()lamamışlardı PAkın 1L$7#75Q. 1  ari"i nitelikli 'er 3e şa"ıs adlarının ürke'e aktarımında ürke literatürde 'erleşmiş 6ld)4) !zlenen k)rallar )')lanmıştır. ) ere3ede lad'slaF adislasS E6land e"istanS E6lis" e"liS isni6Fie*ki Vişne3etskiS mielnitski emilnitski şeklinde 'azılmıştır. )rada (a"sedilme'en 'er 3e şa"ıs isimlerinde de a'nı anla'ışa (a4lı kalınmıştır.  Osmanlı–Lehistan İ li ş kilerinde Sava ş , Diplomasive Ticaret 227   ürklerin ülerini )na a4zı limanlarından Kili üzerinde '64)nlaştır-maları ürk>Ma*ar sa3aşının en !nemli se(e9leri arasında idi. Ma*arları Karadenize (a4la'an asıl iman Kili idi. )rasını t)tmak iin 6men 9rens-likleri'le 'akın temasa 3e itti=aka etiler P@nal*ık 1LLH#2$Q. 1HHH Varna sa3aşı ürklerle Ma*arlar arasında alkan "akimi'eti iin 'a9ılan sa3aşların en şiddetlilerinden (irini teşkil eder PAkın 1L$7#L5Q. ) sa="ada e"istanın ürklerle sı*ak sa3aşa irmesine neden 6la*ak ıkarları 6ld)4)n) !remi'6r)z. Kanaatimiz*e III. adislasın () sa3aşta 'er alması-nın se(e(i Ma*aristan ta"tını temsil etmesinden ka'naklanı'6rd). K6l6d-zieB*z'k () sa3aşı ürk>e" sa3aşı 6larak '6r)mlamaz PK6R6dzieB*z'k 2000#100Q. ürk>e" askeri strateBileri Jati" C)ltan Me"metin 64dan üzerinde "akimi'et k)rması 3e s6nraki sa="alarda :smanlılarıne" "akimi'et alan-larına d64r) enişleme işareti !stermesi ile *iddi (ir karşıtlık iine ire-*ektir PK6R6dzieB*z'k 1LLL#21S e'*"man 1LH#1-2Q. ürkler )nanın k)-ze'indeki 9renslikler üzerinde "akimi'et k)r)9 () *64ra='ada (arışı tesis etti4inde e"istanın :smanlılara karşı sa3aşları artık reel 96litik aıdan eerlili4ini ka'(etmişti. ürklerin 152da Ma*arları si'asi tari"ten silmesi 3e Vi'ana ka9ılarına da'anması ürki'e>e"istan ilişkilerinde r6l 6'na'an temel elişmelerden (iridir. Ma*aristanın si'asi "a'atının s6n ()lması'la neti*elenen () sa3aşlar :rta A3r)9a'ı te"dit eden (ir ürk 'ükselişini ündeme etirirken 864) A3r)9a ü denelerine 'eni (ir dene kazan-dırmıştır PI6ra 1L25#LS Eas*) 1L$2#LQ. 864) A3r)9anın 'ükselen ü*ü şü9"esiz e"istan idi. An*ak A3r)9a> As'a ü denelerinin ta'ininde r6l 6'na'a*ak (ir ü anlamına elmi'6r-d). e"istanın 864) A3r)9a ü denelerini ta'in eden !nemli (ir ü "ali-ne elmesi altık sa"asının 'ükselen ü*ü it3an'a ile k)rm)ş 6ld)4) si'a-si 3e kültürel (irli4in eseridir P15L )(lin irli4iQ. Askeri (akımdan (ü'ük a9ta it3an'a kültür 3e medeni'et aısından ise e"istanın etkili 6ld)4) () (irlik s6n aşamada e"istan>it3an'a irleşik Krallı4ı 6larak tari" sa"-nesine ıktı.  asır (6')n*a (elli tari"i antlaşma sa="alarından een () !nemli (irleşik krallık si'asi 3e askeri aıdan !nem kazanmasını zaman zaman altıktan Karadenize kadar )zanan alanda "?kimi'et k)rm)ş 6lma-sına (6rl) idi PMa6*si 1LL5#127S a)*ek 1LHL#17%Q. atinlerin Karade-nize kazandırmış 6ld)kları (ü'ük ti*ari 3e iktisadi dinamizmden 9a' alan e"istan>it3an'a krallı4ı Altın6rd)n)n (atı 'akasını 'ani 8in'e9er Oe"-rinden Kar9atlara kadar )zanan sa"a'ı kendisine ta(i kılmak iin kararlı (ir mü*adele 3erdi Pr)s"e3sk' 2011#5S K6R6dzieB*z'k 2011#5Q. ) amala Altın6rd)n)n 9aralanmasında "atta tari" sa"nesinden silinmesinde !nemli r6l 6'nadı PEritsak 1L$1#10S I6ra 1L25#HQ. e"istanın :smanlı'a karşı 'ürüttü4ü di9l6masinin esası () (!le'i (arışı '6ldan kendi "?kimi-'etinde t)tma anla'ışına da'anı'6rd). e"istan !zellikle Jati" zamanında ürklerin () (!ledeki e"istan "?kimi'etini tanımalarını sa4lamak iin eliler !nderdi PK)rat 1L#HH5Q.  Yücel Öztürk 22$ e"istan <ski Kie3 mirasının de3amı 6lan Altın6rd)n)n (atı 'akasını sa"i9lenmede !zellikle :smanlı 3e M6sk63anın daimi reka(etini !4üsle-mek z6r)nda kaldı PJr6st 1LL%#5Q. :smanlıların K)ze' Karadeniz sa"asını Kırıma terk ederek (ütün dikkatlerini A3)st)r'a 3e @ran üzerine '64)nlaş-tırmaları e"istan>it3an'a Krallı4ını nis9eten ra"atlatan (ir =akt!rdü. ürklerin Kan)ni C)ltan Cüle'man zamanında(atı 3e d64)daki raki9le-rine kesin (ir üstünlük k)rm)ş 6lması Ma*aristan <rdel 2  3e Kırım üzerin-de kısmen d64r)dan kısmen d6la'lı "?kimi'et k)rm)ş 6lmaları M6sk63a karşısında ise "ima'e*i (ir 96litika ütmeleri XVI. &üz'ıldan s6nrakie"is-tan>:smanlı ilişkilerini (iimlendiren =akt!rlerdir. ) sürete :smanlılar e"istan üzerinde de d6la'lı (ir "?kimi'et aşamasına kısa aralıklarla 'ükse-le(ilmişlerdir. it3an'a>e"istan Krallı4ı 3e Kırım anlı4ının ülü (askısı altında ()l)nan M6sk63a XVII. 'üz'ıl 6rtalarına kadar ürki'e ile strateBik ilişkile-rini d6stl)k anla'ışı üzerine k)rm)şt). M6sk63a () sürete (elki tari"in en t)tarlı de3amlı 3e (aşarılı di9l6masi !rne4ini serilemiştir. ) sürete e-"istan da kendi strateBik 'a9ılanmasını ürklerle d6stl)k üzerine (ina et-mişti. ) iki k)ze'li ü*ün ürkler karşısındaki t)t)mlarının de =a*t6 (ir 3azi'ete da'andı4ı kesindir. Pax Ottomanic a'a karşı elmek ne e"istanın ne de M6sk63anın ıkarlarına )')n (ir da3ranış 6l)rd). e"istanın :rt6d6ks nü=)s 3e medeni'etinin (eşi4i 6lan Kie3 )s mi-rasını temsil etmesi en !nemli za'ı=lık ka'na4ı idi. ) iki Cla3ik "alk kültür 3e medeni'et (akımından tari"i sürelerde 6k !nemli =arklılıklar kazan-mışlardı. ;kra'na () =arklılı4ını Altın6rd) zamanında sürdürdü4ü i(i e-"istan "akimi'eti zamanında da sürdürme kararlılı4ını !sterdi. Kazak kar-deşli4inin tari" iinde de3amlılık !stermesinin temel se(e(i Kie3 )s kül-tür 3e medeni'etinin Kat6lik e"istan kültürü'le =arklılık taşımasıdır. C6n-raki aşamada ;kra'na meselesini d64)ra*ak 6lan () tari"i 6l) XVI. 'üz'ı-lın s6nlarından e"istanın 9a'laşılmasına kadar de3am eden süre*in temel s6r)n)6larak kala*aktır. %  Altın6rd)n)n mirasını sa"i9lenen temel üler k)ze'(atıda e"istan k)ze'd64)da M6sk63a 3e üne'de ise Kırım anlı4ı idi. Kırım anlı4ının 1H75ten s6nra :smanlı "?kimi'etinde 6lması e"istanın işini "em k6la'-laştıran "em de z6rlaştıran (ir =akt!rdü. Kırım anlı4ı 864) A3r)9anın tartışmasız en ülü 6rd)s) 6lan akın*ı ülerini kendi mali ka'nakları'la de4il dış ka'naklarla 'a4ma 3e a9)l ile m)"a=aza ede(ili'6rd). ) ;kra'-na 3e e"istanın mam)r alanlarının sürekli 'a4malanması anlamına eli-'6rd) Palim Gira' 1%%7#$5S )dn'tsk' 1L$0#Q. 2  e"istan tari"inin en (aşarılı kralları arasında 'er alan Cte9"an at6r' ilk si'asi "a'atını :smanlılara ta(i <rdel 9rensli4inde idrak etmişti. at6r'nin <rdele atanması :smanlı '!ne-timinin <rdel ile ilili temel idari anla'ışı () ")s)sta )din e'ler(e'li4inin k6n)m) "ak-kında ilin (ililer ieren 8i3an > ı üma')n "ükmü iin (kz. )din e'ler(e'ine 2$ ama-zan L72 tari"li "üküm :A M8 1$ 1$ /%0. %  e"istanın kendi etnik sınırlarını aşarak "atta terk ederek =arklı kültürel alanlara 'a'ılma-sının )z)n sürede d64)rd)4) 6l)ms)zl)klar iin (kz. P)dn'tsk' 1L$0#$Q.  Osmanlı–Lehistan İ li ş kilerinde Sava ş , Diplomasive Ticaret 22L   Kırımın ;kra'na 3e e"istanı () şekilde 'ı9ratan daimi saldırıları :smanlılar tara=ından da ka()l edilen tanınan z6r)nl) (ir 3azi'etti. Kı-rımın ;kra'na 3e e"istanın iktisadi ka'naklarına d6la'lı 6larak 6rtak 6lmasındanen =azla 'ararlanan ü Kırım de4il :smanlı idi. :smanlılar &e-nia4ın en ülü akın*ı (irli4ini temsil eden Kırım 6rd)s)n) A3)st)r'a 3e @ran üzerinde akti= 6larak k)llandılar. +'le ki Kırım 6rd)larının 'a9tı4ı =aali'etleri in*ele'enler () 6rd)n)n Kırım ıkarlarını de4il :smanlı ıkar-larını k6r)mak üzere m)"a=aza edildi4ini düşünürler. Kırımlılar kendileri iin sade*e 'a4ma 3e a9)l "areketleri 'a9ı'6rlardı. )na da me*()r idiler. Kırımlılar 'a4ma 3e a9)l)n dışına ıkarak (!lesel (ir ü 6lma'a "e3es-lendiklerinde ise :smanlıların müda"alesine mar)z kalmışlardır. H  e"istan Kırımın :smanlı destekli () daimi te"didi karşısında ta(ii (ir re=leks eliştirdi. Kendi iinde (ir za=i'et teşkil eden ;kra'na>:rt6d6ks t69l)m)ndan ıkan Kazakları Kırım akın*ılarının 9anze"irine d!nüştürdü P+ztürk 1LL0#7Q. XVI. &üz'ılın 6rtalarında e" s6'l)s) 8imitri Vişne3ets-kinin 8in'e9er Oe"ri üzerindeki Telaleler PE6r6sQ (!lesinde (aşlattı4ı () Kazak kardeşlik "areketi elişerek Kırım 3e :smanlı'ı te"dit eden ü "a-line eldi P+ztürk 200%#L5-1H0S +ztürk 2005# 55-L5S U)el)eBa' ari"-siz#25$-27LS erindei ari"siz A'rı(asımQ. ,a96r6 Kazaklarının Kırım karşısında k)llanılma'a (aşlanması'la e-"istanın :smanlı karşısındaki strateBik d6stl)k anla'ışı kesin (ir de4işikli4e )4radı. e"istan i 3e dış 96litikasında asıl "?kim )ns)r 6lan e" s6'l) sını-=ı e" krali'etinin :smanlı karşısındaki 9asi= k6n)m)n) kendi ıkarları aısından d64r) ()lmamış 8in'e9er 8in'ester Er)t "a3zalarında sa"i9 6ld)4) iktisadi ü*ü k6r)mak iin (aşka tari"i 3asıtaların elişmesinin !nünü amıştır. e" s6'l) sını=ı 8in'e9er üzerinde Kazakları k)llanırken 8in'ester 3e Er)t (6'larında 64dan 3e <=lak Erenslikleri iinde ta(ii kül-türel (a4larla (a4lı 6ld)4) 'erli sını=lardan 'ararlanmıştır. 8e3let arşi3le-rindeki temel (eleleri in*eleme za"metine katlanarak mikr6 tari"e inenler e" s6'l)larının )nanın k)ze'indeki sınır "alkları iinde 1550lerden iti(aren :smanlı karşıtı *e9"e 6l)şt)rmada ne kadar (aşarılı 6ld)klarına şa"it 6la*aklardır. )nanın a'nı zamanda darül İslam  ile darül harp sınırını 6l)şt)rd)4)-n) (ili'6r)z. 1572 tari"lerinde :smanlılara karşı alı itti=akı 6l)şm)şt). Kı(rıs meselesinin se(e9 6ld)4) () üst düze'de sa3aşın ti*arete nasıl etki etti4ini !steren (ir (ele'e sa"i(iz. :smanlı "ük)meti )na üzerinden <=lak 3e 64dana 3e 6radan e"istana (azı k?4ıtlarla een *as)sları tes9it etmiş 3e () ")s)sta Kili kadılı4ını üst düze'de )'armıştı. )nanın k)ze'i-nin 'ani <=lak 3e 64danın da darül harp  sa'ıldı4ı % amazan L7L/1L :*ak 1572 tari"li () ilin )'arı "ükmünde <=lak 64dan 3e e"istan tara=ına tek (ir =erdin (ile eirilmemesi emredilmişti. 8i3an-ı üma')n tara=ından H  ) müda"alelerin en traBik 3e tesirli 6lanı Ca"i( Gira' anın ka(ile reisleri'le :smanlı '!netimi arasındaki iş(irli4i s6n)nda "al edilerek !ldürülmesi'di PKa's)nDz?de Oid?D em-mal 6*a 1L7%#120Q. Kırım anlı4ının enel karakteri iin (kz. P+ztürk 2002#H$0>51%Q.
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x