Research

9 pages
107 views

İran Ölçeğinde; Türkiye ve Ortadoğu Denklemine Genel Bir Bakış -In the Iranian Scale; An Overview of Turkey and the Middle East Equation

Please download to get full document.

View again

of 9
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
Since Iran comes from a culture that has a long tradition of state, it continues to be interested in imperial powers as it has been in the past and still exists with its political preferences in the system. Neighboring countries with sectarian
Transcript
  HASAN KALYONCU ÜNİVERSİTESİ   İran Ölçeğinde; Türkiye ve Ortadoğu Denklemine Genel Bir Bakış Hasan Kalyoncu Üniversitesi Sosyal B ilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler    Bölümü   Tezli Yüksek Lisans   DERLEYEN: MUSTAFA SERDAR AKGÜL   162107041 ÖĞRETĠM ÜYESĠ: YRD. DOÇ. DR. BĠLAL ÇIPLAK    Ocak 2017  1 ÖZET   İran köklü devlet gelenekleri bulunan bir kültürden gelmesi sebebiyle emperyal   güçlerin ilgi odağı olmayı geçmişte sürdürdüğü gibi, bugün de halen ilgi uyandırmakta ve sistem içerisinde  politik tercihleri ile var olmaktadır. K  omşu ülkesi Türkiye ile geçmişten gelen mezhepsel farklılıklar ve görüş ayrılıkları bulunan bu ülke 1979 İslam devrimi sonrasında tamamen farklı bir ülke yapısına kavuşmuştur. Bu sebepledir ki; İran devlet sistemi bazı kaynaklarda İslam devrimi öncesi ve İslam devrimi sonrası olarak 2 ana bölüme ayrılmaktadır.   Devrim öncesinde değişkenlik göstermekle birlikte Süper güçler; SSCB.(ve Rusya Federasyonu) ve ABD.(veya Birleşik Krallık) ekseninde dönemsel gel -git ler yaşayan İran, geçmiş dönemlerin politik denge   ortamlarında  kendince dış politikalara sahip bir ülke olarak görülmektedir. SSCB’nin dağılmasından sonra, islam devriminin etkileri ile Rusya federasyonu ile de dönemsel olarak batı blokuna karşı işbirliğine gitmiş ve aynı yönde politikalar izlemişlerdir. Avrasya ekseninin getirmiş olduğu coğrafik ve siyasi şartları ABD emperyal gücü sayesinde şekillendirmeye çalışırken, İran ve Türkiye’nin nüfuzunu kullanmak isteyecektir. Bu iki bölgesel unsur çevresinde şekillenen aktörler ve unsurların çeşitli şartlı fonksiyonlara bağlı olduğu yadsınamaz  bir gerçektir. Türk diplomasisinin 1914 sonrasında şekillenmeye başlayan devlet yapısı ve siyasi modeli, yakın coğrafyası ve kan bağı bulunan ülkeler tarafından rol model olarak alınmaya başladıkça, islami şia modelini savunan şii devlet İran İslam Cumhuriyeti de kendine has yöntemlerle Avrasya genelinde etkinlik kazanma çabası içerisindedir. Bu şartlarda iki ülke çıkarlarının zaman zaman çatıştığını söylemek yanlış olmayacaktır. YÖNTEM   Makale tarzında hazırlanan bu derlemede kullanılan bilgiler oluşturulurken alıntılama ve İkincil veri kaynakları taraması yapılmıştır. Bu kaynaklardaki bilgiler, yazarın derleme sistemine göre hiyerarşi k düzene ve tarih sırasına bağlı kalınarak    yer verilmiştir. Kullanılacak olan varsa tablo veya şemalar alıntılansa dahi işlem yapılarak kullanılacak    ve alıntı yapılan kaynak belirtilecektir. Gözlemlere ve ifadelere başvurulan anlatım şekli sade tutulmuş ve güncel siyasalara dayanan ifadeler özenle seçilmiştir. Dil karmaşasına sebep olmamak adına makalenin yazıldığı dil olan Türkçe kelimeler ağırlıkta kullanılmıştır.   AMAÇ   Çeşitli kaynaklardan yararla nılarak ve kişisel bilgi birikimi ile harmanlanmış makale çalışmasının amacı; Ortadoğu denklemi içerisinde, değişkenlerden biri olan İran İ slam Cumhuriyetini tanımlayabilmek, devlet yapısını inceleyebilmek, Türkiye ile İran ilişkisini ve Ortadoğu açısından bu ülkelerin ne anlam ifade ettiklerini çözümleyebilmek, devlet siyasi psikolojisi ve sosyolojik yapı açısından var olan denge siyasetinde eksik kalan taşların yerine oturabilmesi adına üretilen fikirler ve  bu fikirlerin ait olduğu coğrafya içerisinde değerlendirilmesinin önemi   vurgulanacaktır.    2 1953-1979  Dönemi    1906 yılındaki Meşrutiyet’ten sonraki dönemde;  İran’da meşrutiyet hükümetlerinin kurulması ve parlamentonun çalışmaları 1920’li yıllara gelindiğinde Rıza Şah Pehlevi ve daha sonra onun oğlu Muhammed Rıza Pehlevi’yi hükümete taşıyacak ve yine daha sonraları Muhammed  Musaddık döneminde İran’da petrolün millileştirilmesine çalışıldığı (28 Nisan 1951 ) bir dönemde  gelen askeri darbelerle kesintiye uğrar  1  ,   Şah mutasaddık ve sonrasında hakim kuvvetler üzerine geldikleri yönetimlerden farklılaşma çabası içerisine girmiş olsalar dahi, yönetim şekli aynı kalmıştır.   Şah yönetimlerinin İran’da hakim olduğu bu yıllar arasında özellikle Büyük Britanya ve sonrasında dönemin süper gücü olan ve günümüzde de bu özelliği devam etmekte olan ABD ve körfez ülkeleri arasında iyi ilişkiler kurulduğu söylenmektedir. Bu dönemde İran CENTO iş birliği ve Bölgesel kalkınma örgütüne üye olmuştur. İran’ın körfezde ABD ile ilişkileri bu bölgede ABD’nin Jandarması rolünü üstlendiği nitelendirmesini doğurmuştur. 2   1979  Dönemi   ve  İslam  Devrimi  Sonrası   Şah Şubat 1979’da ülkeden kaçtı ve büyük bir halk kitlesinin karşılamasıyla  Ayetullah Humeynî   İran’a geri döndü . 3   Saddr başbakan oldu ve Büyük bir halk desteği ile birlikte devlet  başkanlığına da Ayetullah Hümeyni getirildi.   Ayetullah Hümeyni göreve geldiğinde af ilan edildi. Ancak kendisi için savaşan ve isyan edip Devlet Başkanlığına seçilmesini sağlayan milliyetçi ve m arksist guruplar idam edildi. 2000 yılında Ayetullah  Montazeri, yani Humeynî'nin sağ kolu, yayınladığı Hatıralar adlı kitabında, 1988 yılında 30.000  siyasî tutuklunun Humeynî'nin emriyle idam edildiğini yazıyordu . 4   İslam Devrimi sonrasında politik düşünce ve siyasi argümanlar üzerinde gerçekleştirilen devrim ile alakalı olarak, günümüz konjonktürelinde hegomon devlet olan ABD ile ilişkiler büyük önem taşımakta olup, siyasi açıdan İran İslam Cumhuriyeti ile pek de   iyi ilişkiler kurulamamıştır. Bunun sebepleri arasında büyük öneme sahip bir unsur olarak, bu portföy’de ele alınabilecek dönüm noktası 1950’lerde Barış için Atom programı’nın bir parçası olarak ABD’nin yardımı ile başlatıldı.  ABD’nin ve Batı Avrupalı hükûmetlerin İran’ın nükleer programına desteği, cesaretlendirmesi ve katkısı 1979’da Şah rejimini deviren İslami devrime kadar sürdü 5   Devrim sonrasında kurulan İran İslam Cumhuriyeti, Şii devlet geleneğinin bir devamı olarak Şia’lık islamını  kabul eden bir devlet sistemidir. Bu yapı içerisinde dogmatik bilgilerle ve gelenek esasına uygun bir şeriat sistemi ve siyaset ile dinin eşgüdümlü olarak kullanıldığı bir devlet yapısı oluşturuldu.   1 Tarihi Arka Plan ve Sosyo-Politik Dinamikler - Kaan Dilek 2   Ġran Ġslam Cumhuriyeti: Ġran Dış Politikasının Genel Görünümü, Nükleer Politika ve Türkiye   ile Ġlişkiler  -  Dış Politika ve Savunma Araştırmaları Grubu*   3   Ruhollah Khomeini, Encyclopaedia Britannica retrieved 23 Ocak 2008   4   National Council of Resistance of Iran Foreign Affairs Committee,Crime Against Humanity, France, 2001   5   Iran Affairs: Blasts from the Past: Western Support for Iran's Nuclear program". 2008. Erişim tarihi: 2008 -02-24.  3 Günümüzde    İran    İslam  Cumhuriyeti Devlet Yapısı   Yapılan   araştırmalara göre İran nüfusunun  %61'ini Farslar,  %16'sını   Azerî Türkleri , %10'unu  Kürtler, 6%'sını  Lurlar, %2'sini  Belûcîl er, %2'sini Araplar ve %2'sini  Kaşkay Türkleri   ve diğer Türkmen gruplar oluşturur. 6   Bu etnik çeşitlilik içerisinde 2. Büyük etnik gurup Azeri Türklerinin fazlalığı dikkat çekmektedir. Ayrıca isyan tehlikesi bulunan İran Kürtlerinin oranı da %10 gibi yüksek bir rakamdır.   İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam İşbirliği Teşkilatı ve OPEC üyesidir. Siyasal sistemi 19 79 anayasasına göre birkaç karışık yönetim sisteminden oluşmaktadır.   Devletin en yüksek mertebesi şuanda Ayetullah Ali Hamaney’in bulunduğu dini liderliktir. 7   Demografik çeşitlilik gösteren bir ülke yapısı içerisinde Türkiye ve komşu olduğu diğer ülkelerin İran’a bakış açısını takip etmek; İran yönetimi açısından bakıldığında bir zorunluluk olmaktadır. Yaşanan siyasi ve askeri gelişmeler yakından takip edilmeli, gerçekleşmesi muhtemel olayların çözümü önceden belirlenmelidir.   İran, 1.648.195   km²’lik yüzölçümüyle Türkiye'nin komşuları arasında   yüzölçümü   Türkiye'den  büyük olan tek komşu ülke sidir. 8   İran’ın Orta Asya’da bulunan bağları da Türkiye gibi geçmişten gelmektedir. Son yıllarda fark edilemeye başlanan bir gerçekte şudur; Büyük Pers imparatorluğu ve Sasani devletleri döneminde elde edilen topraklar, sonrasında İmparatorluğun ve kurulan Pers devletlerinin çökmesi ve bu topraklardaki F arisi geleneğe bağlı kalmış, hafif asimile edilmiş toplulukların kendilerini ait hissettikleri toplum yapısına ulaşma çabası, İran siyasetinin ve uzak geçmişten gelen imparatorluk geleneğini cezbetmekte, geçmişte sahip olunan topraklara ve statükoya dönüş arzusu uyandırmaktadır. Şii geleneği hakim bir toplum olarak İran coğrafyası da bu siyasi düşünce çevresinde politikalar üretmekte ve kendi kamuoyuna bu diktaların doğruluğunu aşılamaktadır.    Şia  Hilali İran’ın aktif dış politikasının daha açık bir şekilde görülmesi sayesinde fark edilmiş olan ve ilk kez Ürdün kralı Abdullah tarafından ortaya atılmış olan bu söylem kısaca; bölgedeki diğer Şii gruplarla kurulan  bağlantılar ve bu bağlantılar sonucunda etki alanının genişlemesi, Ortadoğu Şiilerinin bulunduğu coğrafya ile ilgili “Şii Hilali” söylemi kullanılmıştır. 9   Şii hilalinin coğrafi tasnifi ise şu şekildedir:   Şii Müslümanların çoğunlukta olduğu ülkeler; Azerbaycan, İran, Bahreyn Irak ve Lübnan'dır. Azınlıkta oldukları ülkeler ise; Türkiye, Yemen, Afganistan, Pakistan, Kuveyt, Suudi Arabistan, Hindistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suriye'dir. Bu ülkelere haritadan beraber bakıldığında hilale benzer bir şekil çıkarmaktadır  10   6   CIA World Factbook . "Iran  –   2008-03-04   7  https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0ran (Erişim : 01.01.2017)   8 https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0ran#Etimoloji (Coğrafya ve iklim Bölümü - Erişim 01.01.2017)  9   Ortado ğ u ’ da olu ş an yeni dengeler ve “ş ii hilali ”  s ö ylemi - Emin SALĠHĠ Syf 1   10   https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eii_hilali  (Erişim tarihi: 01.01.2017)    4 Ortadoğu Çemberi İçinde İran   Ortadoğu denildiğinde akla gelen ülkeler olan Türkiye, Suriye, Mısır, İsrail, Lübnan, Arabistan, Irak ve İran’ı içine alan bölgeye verilen addır. 11   Bu perspektif ile bakıldığında İran bir Ortadoğu ülkesidir. Ortadoğu çemberi içerisinde gerçekleşen çoğu siyasi olay, dolaylı veya doğrudan  bu ülkeyi de ilgilendirmektedir. İran’ın Şii islam yönetimi ve geçmişten gelen  pers imparatorluk geleneği veya arzusu içerisinde   uygulanmakta olan dış politikası da Ortadoğu perspektifinde ve şartlarında değerlendirilmelidi r. Ortadoğu günümüzde bir oyun tahtası misali hamlelerin yapıldığı ve sonuçlarının beklendiği  bir coğrafyadır. Çeşitli güç dengeleri bulunur ve bu dengeler çeşitli demografik ve tarihi özelliklerle de  birlikte hareket etmeyi gerektirir. İran İslam Cumhuriyetinin de bu oyunda yapmış olduğu hamleler  bulunmaktadır. Dış politika’da günümüz şartlarında İran’ın doğu bloku içerisinde yer alması düşünülmektedir. Ancak; Dünya üzerinde var olan siyasi ve askeri gelişmeler ve politik argümanlar içerisinde değişkenler de çokça çeşitlilik göstermektedir    12  Harita. 1 Türkiye ve İran Siyasi Haritası   11 eylül saldırıları ile saldırgan ve agresif     bir dış politika uygulamaya koyan Amerika; Irak, Afganistan, Pakistan ve son olarak Suriye bölgelerinde aktif bir askeri saldırı siyaseti uygulamaktadır.  Buna benzer bir ABD dış politikası iran’ın yürütmekte olduğu uranyum zenginleştirme programı’na da ka rşı çıkmaktadır. İki ülke arasında gerginliğe sebep olan İran’ın bu programı BM temsilcileri tarafından da takip edilmekte idi. İran’ı dönemsel olarak ambargolar uygulanmasına varacak derecede etkilemiştir. Yapılan görüşmeler sayesinde; İran ile Birleşmiş   Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) 11   http://www.dildernegi.org.tr/ Türkçe Sözlük Tanımı. (Erişim tarihi:01.01.2017)   12   http://althistory.wikia.com/wiki/File:Map_of_iran-region3.jpg (Erişim:01.01.2017)  
Related Documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x